Wyobraźmy sobie, że cofamy się do wieków przed naszą erą. Nie ma telewizji ani gazet. Wolny czas spędzamy na rynku (agora, forum). Tam też rozgrywa się całe życie polityczne. Naszych rządzących widujemy na igrzyskach, częściej jednak dane jest nam ujrzeć ich podobiznę uwiecznioną w kamieniu lub na monecie. Wiedzę na temat przeszłości czerpiemy z opowiadań ustnych lub z dzieł historyków.

O wojnie trojańskiej wiemy od Homera^[1]. Herodot zaś przekazał nam informacje na temat ludów i zwyczajów starożytnej Europy i Azji^[2]. Tukidydes natomiast skupił się na wojnie peloponeskiej^[3]. W Rzymie natomiast istniała tradycja spisywania roczników (annales). W miejscu, w którym pełnił urząd najwyższy kapłan (pontifex maximus) uwieczniano ważne urzędowe informacje na białej tablicy. Tak właśnie wyglądały pierwsze annały^[4]. W czasach późniejszych w rocznikach zaczęto zawierać informacje „ab Urbe condita” (od założenia Rzymu) aż po czasy współczesne annaliście. Jako że językiem elit w czasach antycznych była greka, początkowo roczniki spisywano w tym właśnie języku. Celem annalisty było jak najwierniejsze oddanie faktów. Musiał więc powściągnąć się od uwag i relacjonować wydarzenia zachowując porządek chronologiczny^[5]. Annales spisał między innymi Tacyt, lecz miały one inny charakter niż pierwotne roczniki. Posługując się łaciną, przedstawiał ważne z punktu widzenia Rzymu wydarzenia^[6].

Średniowiecze natomiast, mając za wzór antyk, wydało mnóstwo kronikarzy. Dodając komentarz, uwieczniali istotne wydarzenia^[7]. Językiem kronikarza była łacina. Najbardziej znanym jest Gall Anonim, o którym niestety nic nie wiemy. W dziele nie pozostawił informacji na temat swojej osoby. Kronika Wincentego Kadłubka omawia czasy powstania państwa polskiego. Inspirację antykiem widać w fantastycznych rodowodach możnowładców i etymologii^[8]. Dzieło Jana Długosza jest już bardziej wyważone i stanowi cenne źródło historyczne^[9]. Zarówno w średniowieczu, jak i renesansie w konwencji kronik i roczników zostały spisane również dzieje obecnej dzielnicy Gdańska, Oliwy. Wówczas nie należała ona do miasta.

Olyva, ubi cenobium constructum est^[10] – Oliwa, gdzie został wzniesiony klasztor.

Klasztor Cystersów w Oliwie powstał w roku 1186^[11]. Oliwa była wtedy wioską (rus). Przekazuje się, że książę poganin, gdy wyzdrowiał po upadku z konia, postanowił nawrócić się i założyć klasztor (cenobium/monasterium). Prawdopodobnie to on sprowadził pierwszych mnichów (monachus)^[12]. Fundatorem został jednak Sambor I, namiestnik ziemi gdańskiej^[13]. Pierwszym opatem (abbas) został Bennard Rithard, którego epitafium (epitaphium) zostało zamieszczone w Archikatedrze Oliwskiej^[14].

Cis tertium lapidem – za trzecim kamieniem milowym^[15].

W oliwskim monasterze osiedli Cystersi^[16]. Wedle zasady św. Benedykta „ora et labora”^[17] chwalili oni Boga nie tylko modlitwą, ale i pracą. Ponieważ musieli sami zadbać o utrzymanie, znali wiele pożytecznych zawodów. Trudnili się między innymi pracą na roli. Ponadto nosili szaty własnego wyrobu i używali narzędzi, które sami sporządzili^[18]. Ich warunki bytowe były jednak skromne. Mnisi zajmowali sypialnię (dormitorium) z ciasnym celami. Do codziennej toalety służyła im mała umywalnia (lavatorium). Za klauzulą (clausula) zaś prowadzili życie oparte na modlitwie. Ich szaty (habitus, vestimenta) do dziś mają kolor bieli (color albus) i czerni (color niger)^[19].

Chronica et Annales

Dzieje klasztoru zostały spisane w formie kroniki (chronica) oraz roczników (annales). Kronika Oliwska dotyczy wydarzeń z lat 1186-1350. Jej autorem jest opat (abbas) Stanisław, urodzony w rodzinie rycerskiej, lecz bardzo skromny człowiek^[20]. Do Kroniki Stanisława dodano sporządzoną na podstawie „Tablic fundatorów i dobrodziejów” („Tabulae fundatorum et benefactorum”) Kronikę Rudigera^[21]. Autorem „Roczników Oliwskich” (Annales Olivenses^[22] ) jest Filip Adler, przeor zakonu (prior) z roku 1593^[23]. Autor rok po roku, niekiedy dzień po dniu opisuje wydarzenia, jakie miały miejsce w klasztorze. Niekiedy zdaje relację w kilku tylko słowach:

Hodie mortuus est ex antiquis patribus Joannes Falconius et altero die in ordi ne secundum ordinem spultus^[24] – Dzisiaj spośród starszych ojców zmarł Jan Falkoniusz i następnego dnia został pochowany zgodnie z porządkiem^[25].

W ten sposób opisał śmierć jednego z mieszkańców klasztoru, która miała miejsce 10 września 1615 roku.
Równie krótko relacjonuje remont browaru przeprowadzony w czerwcu 1615:

Hoc mense braxatorium ab extra fuit renovatum et dealbatum^[26] -
W tym miesiącu browar został gruntownie wyremontowany, a jego ściany wymalowano na biało^[27].

Są także i dłuższe relacje jak na przykład ta z lutego 1615 dotycząca Ojców Dominikanów (PP. Dominicani). Dowiadujemy się, że upomnieli się oni o swoje drwa (ligna) a także jęczmień (hordeum) i masło (buthyrum)^[28].

Informacje o takich i innych zdarzeniach przekazuje nam Filip Adler. Jego styl nie dorównuje wprawdzie Cycerońskiemu, jednakże treść roczników jest źródłem nieocenionej wiedzy na temat historii Oliwy, a także łacińskiego słownictwa. Przekonujemy się zarazem, że idee modlitwy, ubóstwa i pracy na własne utrzymanie towarzyszyły zakonnikom na co dzień. Mnich okazuje się być nie tylko oddanym sługą bożym, lecz także przedsiębiorczym gospodarzem.

Hortus

Dzisiaj w Starej Oliwie na miejscu dawnego Klasztoru mamy Archikatedrę. Do dzisiejszych czasów przetrwał czternastowieczny ambit (ambitus, obejście wokół prezbiterium). Właśnie tam znajduje się wspomniane wyżej Epitafium dedykowane opatowi Dithardowi, a także drugie, ku czci Rheinolda Heidensteina, który pełnił funkcję sekretarza Stefana Batorego. Po dwunastowiecznym oratorium (miejsce modlitwy) pozostał jedynie ślad na ścianie w postaci cegieł. Nie zachowały się również malowidła ścienne^[29].

Równie interesująca jest nawa poprzeczna: transept. Oprócz licznych malowideł i schodów, które niegdyś prowadziły do dormitorium, odnaleźć tu możemy dwa epitafia: opata Dawida Konarskiego, a także Kacpra Geschkaua. Osiemnastowieczna ambona natomiast ozdobiona została rzeźbą anioła, który trzyma wstęgę z napisem „spiritus meus super mel dulcis” – „Duch mój jest słodszy niż miód”^[30].

Wokół Katedry znajduje się Park Oliwski. Najstarsze dzieje parku sięgają XII/XIII wieku, kiedy to mnisi osiedli w Oliwie i założyli monasterium. Do rozwoju parku przyczynili się m.in. opaci Jacek Rybiński, którego imię nosi obecnie jedna z ulic w Oliwie, Karol Hohenzollern-Hechingen oraz Józef  Hohenzollern-Hechingen. Warto wspomnieć, że wpływ na rozwój miał również biskup Ignacy Krasicki, który odwiedzał opata Rybińskiego. Kiedy w 1831 roku klasztor został skasowany, władze pruskie przejęły opiekę nad parkiem^[31]. Dzisiaj na terenie Parku Oliwskiego znajduje się palmiarnia, w której można oglądać najróżniejsze okazy roślin, przywiezione z różnych stron świata czy Muzeum w Pałacu Opatów. Kwiaty (flos) oraz drzewa (arbor) zdobią całą powierzchnię parku, dając wytchnienie zwiedzającym. W 2010 roku (roku Chopinowskim) staw znajdujący się w obrębie parku udekorowano pływającymi nutkami.

W dawne dzieje możemy się przenieść dzięki wirtualnej wycieczce po Archikatedrze:
http://www.archikatedra.diecezja.gda.pl/wycieczka/index.html

Sententiae »

Etymologica »

Pokaż bibliografię »

Opis serii »

1. Homer, Iliada, przeł. K. Jeżewska, Wrocław 1986 [↩]
2. Herodot, Dzieje, przeł. S. Hammer , Warszawa 1959 [↩]
3. Tukidydes, Wojna Peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Wrocław 1991 [↩]
4. Zob. Mała Encyklopedia Kultury Antycznej, red. Z. Piszczek, Warszawa 1983, s.v. annales [↩]
5. Tamże, s.v. annaliści [↩]
6. Zob. Tacitus, Annales, wyd. Helm. G. Andersen, E. Koesteraman, Lipsiae 1934 [↩]
7. http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=4008910 [↩]
8. Zob. S. Szczur, Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2005, s. 97-98, 199-200, 201-202, Mistrz Wincenty, Kronika Polska, przeł. B. Kürbis, Wrocław 1996 [↩]
9. Zob. Joannis Dlugosii, Annales seu Cronicae Incliti Regni Poloniae. Liber undecimus et liber duodecimus 1431-1444, Varsaviae 2001 [↩]
10. „Oliwa, gdzie został wzniesiony klasztor”, zob. http://www.archikatedraoliwa.pl/historia/Fundacja-klasztoru [↩]
11. Zob. Wstęp [w:] Kronika Oliwska, przeł. D. Pietkiewicz, wstęp i komentarz B. Śliwiński,  Malbork 2008, s. 11 [↩]
12. http://www.archikatedraoliwa.pl/historia/Fundacja-klasztoru [↩]
13. Zob. Wstęp [w:] Kronika Oliwska, s. 10-11 [↩]
14. http://www.archikatedraoliwa.pl/historia/Fundacja-klasztoru [↩]
15. Nazwa zakonu powstać mogła na pamiątkę  klasztoru Citeaux  we  Francji – pierwszego monasterium Cystersów. Zob. http://www.archikatedraoliwa.pl/historia/cystersi [↩]
16. Zob. S. Szczur, Historia Polski. Średniowiecze, s. 204 [↩]
17. http://www.archikatedraoliwa.pl/historia/cystersi [↩]
18. Tamże [↩]
19. http://www.szlakcysterski.org/?pokaz=o_cystersach&tytul=zycie_w_klasztorze&artykul=tak [↩]
20. Zob. Wstęp [w:] Kronika Oliwska, s.  14-26 [↩]
21. Tamże, s. 27-31, 129-138 [↩]
22. Annales Monasterii Oliviensis aetate posteriores, Fasc. 1-4 curavit Paulus Czaplewski, Toruni 1916-1919, Seria: Fontes – Towarzystwo Naukowe w Toruniu, t. 20 [↩]
23. http://www.archikatedraoliwa.pl/historia/1584-1740 [↩]
24. Annales Monasterii Oliviensis aetate posteriores, Fasc. 1-4 curavit Paulus Czaplewski, Toruni 1916-1919, Seria: Fontes – Towarzystwo Naukowe w Toruniu, t. 20, s. 232 [↩]
25. Przekład autorki eseju [↩]
26. Annales Monasterii Oliviensis aetate posteriores, Fasc. 1-4 curavit Paulus Czaplewski, Toruni 1916-1919, Seria: Fontes – Towarzystwo Naukowe w Toruniu, t. 20, s. 230 [↩]
27. Przekład autorki eseju [↩]
28. Annales Monasterii Oliviensis aetate posteriores, Fasc. 1-4 curavit Paulus Czaplewski, Toruni 1916-1919, Seria: Fontes – Towarzystwo Naukowe w Toruniu, t. 20, s. 228 [↩]
29. http://www.archikatedraoliwa.pl/zabytki/Zwiedzanie-Katedry/ambit [↩]
30. http://www.archikatedraoliwa.pl/zabytki/Zwiedzanie-Katedry/transept [↩]
31. http://www.archikatedraoliwa.pl/zabytki/Park-oliwski [↩]